1- Христианликнинг фақатгина Бани исроилга хос бўлмасдан, балки бутун олам дини эканлиги;
2- Таслис, Масиҳ ва Муқаддас Руҳнинг илоҳлиги;
3- Исо (а.с) нинг Аллоҳнинг эканлиги ва башариятни гуноҳ ҳамда хатодан қутқариш учун ўзини қурбон қилганлиги;
4- Исо (а.с) нинг ўликлар орасидан қайта тирилиши, олдин ҳам бўлганидек Отанинг ўнг томонида ўтириш учун кўтарилиб кетиши, башариятни ҳисоб-китоб қилиши;
Биринчи банддаги христианликнинг бутун дунё дини эканлиги ҳақидаги эътиқод, бу диннинг тарихида кескин ўзгаришлар ясаган. Шубҳасизки, христианликнинг бутун олам дини эканлиги фикрини биринчи бўлиб Павел ўртага ташлаган. Бу у фикрини ўз Рисолаларида[1] қуйидагича келтиради: “Мен барча азизлар орасида энг арзимагани эдим. Аммо Худо иноят қилиб, Масиҳнинг ақл бовар қилмас бойлиги ҳақида турли халқларга Хушхабар етказиш учун мени юборди. Мен Худонинг сирли режаси нимадан иборатлигини барчага аниқ маълум қилмоқ учун ваколат олдим.” (Галатияликларга\ 3-боб; 8).
Христиан тарихчилар, ҳаворийлар ва Исо (а.с) нинг шогирлари бу ҳақиқатни то Павел кашф қилиб бермагунича, англаб етмаганликлари, бу ҳақиқат сир ҳолида давом этиб келганлигини эътироф қилиб ёзадилар. Уильям Патаун (Wiiliam Pataun) бу борада қуйидагиларни келтиради: “Илк шогирдлар дин дастлаб келганида яҳудийликдаги хосликнинг энди бутунлай йўққа чиққанлигини тушунмаган эдилар. Лекин Расул Павелнинг даҳоси шу жиҳатдан рисолатнинг заиф томонини очиб берди. Ўз навбатида Расул Павел христианликнинг бир хилда ҳеч қандай ажратишлар ва хослашларсиз миллатидан қатъий назар; ҳар бир яҳудий, юнон ва грек, ирқидан қатъий назар; ҳар бир қул ва озод кимсанинг, жинсидан қатъий назар; ҳар бир эркак ва аёлнинг дини эканлигини маълум қилган.” (Галатияликларга\ 3-боб; 26-29).
“Қизиқ томони шундаки, Павелнинг рисолаларини ўқиган ҳар киши, унинг христианликнинг оламшумул эканлигига доир Исо (а.с) га тегишли биронта ҳам далил ва сўз келтирмаганлигини дарров фарқига боради. Бу оламшумуллик ҳақида келтирган ҳужжати унинг ўзига хос шахсий фикр ва мулоҳазаларидан биридир.”[2]
Кўриб турганингиздек, христианликнинг оламшумуллиги фикри бу динда каттагина ўзгариш ва силжишлар ясаган. Павелнинг бу билан кўзда тутган мақсади турли диндаги инсонларга христиан эшигини очиб бериш бўлиб, Бани исроил ва бошқа умматларнинг динлари орасидаги ажралиш нуқталарини шу тариқа бартараф қилиш фикри Павелнинг ўз динига ҳар хил таълимотларни суқишига сабаб бўлган. Айниқса буни васанийлар (бутга сиғинувчилар), европаликлар, юнонликлар, митра дини вакиллари ва бошқлар мисолида кўриш мумкин. Шу сабаб бўлиб, Павел таслис, башариятни хатодан қутқариш учун Исо (а.с) нинг қайта келиши, хатна қилишнинг зарур эмаслиги, каби бошқа умматларнинг динларига оид кўпгина эътиқод ва тушунчаларни христианликда жорий қилган. Шунинг учун ҳам шарқликлар ундан юз ўгириб турганларида, европаликлар унинг бу таълимотини гуруҳ-гуруҳ бўлиб эътироф қилмоқда эдилар... Бу нарса христианликнинг шарқий динликдан ғарбий бир динга айланишида алоҳида туртки бўлган айтишимизга асос бўлади.
Албаттаки, Павел учун ҳам бу ишларни амалга ошириш осон кечмаган. У ўз навбатида Исо (а.с) дан ҳақ таълимотни ўзлаштириб олган ҳаворийлар билан фикрий курашга киришган. Ўзининг дастлаб яҳудий бўлиб, кейинчалик бу даъво билан чиқишининг ўзи ундаги мавжуд ишончсизликларнинг янада ҳадиклар билан кутиб олинишига сабаб бўлган. У душман сифатида кўриб юрганлар, унинг бундай катта даъво билан чиққанлигини кўриб энди умуман ҳайрат ва ишончсизлик билан муносабатда бўла бошлаганлар. Яна шунингдек бу борада унинг бошқарувдагиларнинг ҳам ҳайрихоҳлигини қозониши зарур эди. Зеро унинг маҳорати ҳукмрон ва юқори табақани рози қилиш уддасидан чиқди ва уларга итоат қилишни худди Масиҳга нисбатан итоат даражасига кўтарди ва бу нарсани динга киритди. Бу масалани кўзда тутган ҳолда у қулларга қарата шундай деди: “Эй қуллар, дунёвий хўжайинларингизга, Масиҳга итоат қилганингиздек, камоли эҳтиром ва соддадиллик билан билан итоат қилинглар. Инсонларнинг кўнглини топай, деб хўжакўрсинга хизмат қилган кишилар каби эмас, балки Масиҳнинг қуллари каби Худонинг иродасини чин кўнгилдан бажо келтиринглар. Инсонларга эмас, балки Раббингизга хизмат қилаётгандек, бажону дил хизмат қилинглар.” (Эфесликларга\ 6-боб; 5-7). Бошқа бир рисоласида эса шундай деди: “Қуллик бўйинтуруғи остида бўлганлар ўз хўжайинларини камоли эҳтиромга лойиқ ҳисобласинлар. Яна Худонинг исми ва таълимоти ҳақоратга дучор бўлмасин.” (Биринчи Тимўтийга\ 6-боб; 1-2). Яна шунингдек Павел ўзининг севимли шогирди Титусга ёзган мактубида шуларни битган эди: “Сен иймонлиларга шуни эслатиб тургинки, улар ҳукмрон ҳокимиятга тўла итоаткорлик билан бўйинсуниб, ҳар бир хайрли ишга тайёр бўлишсин.” (Титусга\ 3-боб; 1).
Шундай қилиб милодий IV-V асрларга келиб Исо (а.с) нинг олиб келган ҳақ таълимот христианликликдан аста-секин ўчиб кета бошлаганди. Айни шу даврга келиб унинг баъзи муҳим асослари эътибордан четлашиб, йўқ бўлиб, унга эргашганлар турли жойларга тарқалиб кетиб, динга анчагина путур етди. Шунингдек мазкур икки асрга келиб Павелнинг ижтиҳод ва ижод маҳсули бўлган дин таълимоти христианлик номи билан тарқалиб, бу дин учун баъзи бир инжил ва рисолалар манба - асос ўрнида эътироф этилиб, асл христианликнинг қоида ва арконлари четга сурилиб, кўпчилик эътибори кейинги кўринишдаги христианлик атрофида йиғилиб қолди. Бундан шу нарса маълум бўладики, баъзан Павелга эргашганлар Исо (а.с) нинг даврида бўлганидан ҳам кўра кўпроқ, айниқса ҳукмрон табақадан кўпроқ марҳамат ва юмшоқ муомала кўрганлар. Ана шундай кишилар ҳукмронлик таъсирлари мавжуд бўлган жойлардаги оғир меҳнат мажбуриятлари ва аскарликда хизмат қилишдан озод бўлиш каби имтиёзлар билан сийланганлар. Шу тариқа ҳоким ва хожаларнинг христианларга нисбатан бўлган тазйиқ ва душманликлари бироз пасайган.
Хўш амалга ошиб кетган шунча ишлар ва ўзгаришлар олдида Исо (а.с) га эргашганлар ва ҳаворийларнинг муносабати нималардан иборат бўлди. Улар диндаги бу бузилиш ва таълимотнинг зое бўлиб кетишига қарши қандай иш тутдилар. Улар Павелга нисбатан қандай фикрда эдилар?
Бу саволларга қарши жавоб сифатида шуларни айтиш мумкинки, Павел ва унинг ҳамфикрлари ҳамда ҳақиқий христианлар орасидаги тортишув ва курашлар жуда ҳам кескин тусда кечган. Бу зиддиятлар доимий кўринишда бўлиб, хатто Павелнинг вафотидан кейин ҳам асрлаб давом этган. Бу фикрий кураш ва тортишувлар кўпинча назарий ва илмий кўринишда кечган. Зеро, Павелнинг тарафдорлари бўлган янги христианларнинг жуда ҳам камчилигини илми, дин ҳақидаги маълумоти саёз кишилар, кўр-кўрона эргашиб кетувчилар, аксариятини оддий авом халқ ташкил этган бўлса, бу нарса ҳақиқий христианларда аксинча бўлиб, уларнинг аксариятини дин ҳақида тўғри тушунчага эга, билимли, фикр доиралари кенг инсонлар ва камчилигини оддий ва авом халқ ташкил этарди. Лекин шунга қарамасдан ҳукмрон табақа Павел ва унинг тарафдорлари томонга мойилроқ муносабатда бўлган. IV-асрнинг бошларига келиб бу мойиллик ва хайриҳохлик янада ортган ва бу нарса очиқчасига Павелнинг ҳомийи ва туянчига айланиш ҳамда инсонларни бу динга эътиқод қилишга мажбур кабиларда яққол кўрина бошлаган.
Бу юқорида келтирилганларнинг барчаси мазкур кураш ҳақидаги қисқача фикр ва мулоҳазалар эди. Лекин қўлимизда бу курашлар ва айнан Павелнинг даври ҳақида жуда ҳам муҳим маълумотлар мавжуд. Бу маълумотларнинг барчаси Павелнинг фикрларидан олинган. Павелнинг Филиппиликларга, Колосаликларга, Галатияликларга, Тимўтийга, Титусга юборган мактубларини ўқиган киши бу борада жуда кўп маълумотларга эга бўлиши ва ўзича мустақил хулоса чиқариши мумкин бўлади. Бундан ташқари уларда яна Павелнинг мухолифлари билан фикрий муносабати, уларни хорлаши, камситиши ва алдаши каби кўплаб ҳолатларнинг шоҳиди бўлиши мумкин.
Давр ўтиши билан Павелнинг фикрлари, таълимотининг асосини тавҳид тушунчаси ташкил қилувчи самовий динларнинг бешиги бўлган шарқдан ҳам кўра ғарбда васаний-бутпараст ва юнонликлар орасида кенг тарқалди. Бу борада Павлуснинг ўзи шогирди Тимўтийга ёзган мактубида очиқ баён қилиб шуларни айтган эди: “Осиё вилоятидагиларнинг ҳаммаси, шу жумладан Фигел билан Ҳермоген, мендан юз ўгирганини биласан.” (Иккинчи Тимўтийга\ 2-боб; 15).
Ана шу кескин шарқий муносабатларда Павелнинг кўпчилик тарафдорлари ундан юз ўгирдилар. Бу ҳақда Павелнинг ўзи шогирди Тимўтийга ёзган мактубида шуларни айтган эди: “Менинг олдимга тезроқ келишга ҳаракат қил. Чунки Димас бу дунёни севиб қолиб, мени тарк этди. Криский Галатияга, Титус Далматияга кетди. Ёнимда ёлғиз Луқо бор. Маркни ўзинг билан бирга олиб кел, у менга хизмат учун керак. Тихикни Эфес шаҳрига юбордим. Келаётганингда Троас шаҳрида Карпнинг ёнида мен қолдириб кетган паршчни ва китобларни, айниқса пергамент (қоғоз ихтиро қилинмаган пайтларда махсус йўл билан тайёрланиб, қоғоз ўрнида ишлатилган ҳайвон териси) китобларни ҳам олиб кел.” (Иккинчи Тимўтийга\ 4-боб; 9-16). Ўтган мавзуларимизда ҳам зикр қилганимиздек, Барнаба Павелни қўллаб-қувватлаган ва илк христианлик даъволари билан чиқиб, христианлар уни ташлаб кетаётганларида, унинг ёнида турган эди. Лекин Барнаба ҳам Павел ўзининг христианлик ҳақидаги фикр ва тушунчаларини ўртага ташлай бошлаганида ундан юз ўгириб, ташлаб кетди. Павел буни тилга келтириб: “…ҳатто Барнаба ҳам улар риёкорлигининг қурбони бўлди.” (Галатияликларга\2-боб; 13) деган эди.
Шундай қилиб Осиё, ҳаворийлар ва христианликдан оз бўлса-да маълумоти бор кимсаларнинг барчаси Павелдан юз ўгирдилар. Уни бир ўзи ёки Лука каби унинг фикрини маъқуллашдан бошқа нарсани билмайдиган жуда ҳам озчилик ташкил қилувчи кишиларгина қолдилар. Хўш, уни шу ҳолга солиб қўйган ва ташлаб кетганларга нисбатан Павелнинг муносабати қандай бўлди?
