Таслис ишончи Инжилларга қачон киритилди?

Илк ёзилган уч Инжилнинг (Матта, Маркос, Лука) ҳеч бирида Таслисга доир ҳатто битта ҳарф ҳам йўқ эди. Тўртинчи бўлиб пайдо бўлган юнонча Юханна Инжилида юнон файласуфи Афлотуннинг таслис фикри кўринди. Барнабас Инжилида Аллоҳнинг бир эканлиги билдирилади. Константин Афлотуннинг таслис фикрини янги Инжилига қўшдиргач, поп Ариус “Таслис хатодир. Аллоҳ бирдир, Исо унинг ўғли эмас, қулидир” дегани учун насронийлар уни черковдан қувдилар. Ариус Мисрга қочса ҳам қутула олмади, у ерда уни ўлдирдилар.
Таслис насроний динининг асосидир. Аллоҳ ҳам уч, ҳам бир дейдилар. Булардан бир қисми Ота, Ўғил ва Руҳулқуддус деб қабул этадилар. Бир қисми эса Аллоҳ, Марям ва Исо дейдилар. Ҳазрати Исо учун “Ўғил тангри инсон танасига кириб, ҳазрати Марямдан туғилган” дейдилар. Яъни унинг ҳам туғилганига ишонадилар, ҳам илоҳ эканлигига ишонадилар. Туғилган бўлса махлуқдир, бунга Холиқ (яратувчи) дейиладими ҳеч замонда?
Насронийлар Руҳулқуддуснинг Ота тангридан чиқиб, Исонинг вужуди билан бирлашганига ишонадилар. Мусулмонликда Руҳулқуддус тўрт буюк фариштадан Жаброилнинг исмидир. Бутун инсонларга руҳ уфлагани каби Пайғамбарларга ваҳий билдиради. Бутун руҳлар каби Руҳулқуддус ҳам яратилган.
Насронийлар ҳазрати Исонинг кўп ибодат қилганига, сўнгра яҳудийлар тарафидан ўлдирилганига, ўлдирмоқчи бўлганларида яширинишга жой излаганига, яширинган жойидан қўлга тушиб, шиддатли азоблар чекиб “Ё Рабби! Мени нима учун тарк этдинг?” деб Аллоҳга ҳолидан шикоят этганига ишонадилар. Ўлдирилганидан сўнг Жаҳаннамга кириб, ҳазрати Одам билан унинг наслидан келган барча пайғамбарларни у ердан чиқарганлигига, уч кундан сўнгра ўликларнинг орасидан туриб кўкка учиб кетганлигига ва ота тангрининг ўнг тарафида ўтирганлигига ишонадилар. Яъни ҳазрати Исо кейин яратилган. Ҳазрати Марямдан туғилган, сут эмган, еб-ичган, болалик ва ёшлик чоғларини инсонлар орасида кечирган. Шу ҳолда кейинчалик ўлган. Кейин келган ва еб-ичишга муҳтож бўлган бириси тангри бўлолмайди. Бу қандай тангрики, яҳудийларнинг қўлида ожиз қолиб, қутилиш учун яширинадиган жой топиш кераклигини билган ҳолда уларнинг қўлида хочга михланиб ўлдирилди.
Ҳам тангри эди, ҳам кўп ибодат қиларди, дедилар. Тангри ўзига ўзи ибодат қиладими? Ота тангрининг ўнг тарафига ўтирди дейилганига кўра ўзини алоҳида бир борлиқ эканлигини қабул этиш ва унга макон иснот этиш бўлади. Тангрининг бошқа бир тангрига ва маконга эҳтиёж сезиши ожизликдир. Бошқа бир тангрига, маконга ёки бошқа бир нарсага эҳтиёжи бўлган тангри бўлолмайди.
Инжилларда ўғил таъбири барча учун айтилмоқда. Масалан, Матта ёзган Инжилда “Тинчликсеварлар қандай муборакдир, улар Аллоҳнинг авлоди дея ёдга олинади.” (5/9) “Кўкларда бўлган отанинг авлоди бўласиз.” (5/45)
Агар ота ва ўғил бўлиш ҳазрати Исо ҳақида ҳақиқий маънода бўлса, инсонлар ҳақида ҳам ҳақиқий маънода бўлади. Фақат ҳазрати Исо эмас, барча инсонлар Аллоҳнинг ўғли бўлади. Агар ота таъбири инсонлар учун мажозий бўлса, ҳазрати Исо учун ҳам мажозий маънода бўлади.
Матта Инжилида ҳазрати Исога пайғамбар дейилади: “Оршелимга кирганида бу ким дея шаҳар ғалаёнга келди. Халқ ҳам бу Насирали Исо пайғамбар дедилар.” (21/10-11)
“Исо, бир пайғамбар ўз ватанидан бошқа ерларда ҳам эътиборсиз эмас, деди.” (13/53-54)
Насронийлар ўзлари ёзган китобга ишонмайдилар, Исо пайғамбар эмас, илоҳ, дейдилар.