Марказий Осиёда миссионерликни амалга оширишга қаратилган махсус дастурларнинг мазмун-моҳияти нимада?
Муайян ҳудудларни эътиқодий таъсир ва тазйиқ ўтказиш объекти сифатида танлаб олиш ва улар билан мақсадли ишлаш миссионерлик стратегиясининг муҳим таркибий қисми ҳисобланади. Миссионерликнинг машҳур назариётчиси Ж. Монтгомери фикрича, христианлик ўз тарихида бир авлод ҳаёт даврининг ўзида амалга ошириш учун 700 дан ортиқ бутунжаҳон инжиллаштириш режаларига эга бўлган.Шу нуқтаи назардан қараганда, бугунги кунда Марказий Осиё христиан миссияларининг асосий ҳаракат нуқтасига айланган ҳудудлардан бири ҳисобланади.
Миссиялар томонидан ушбу ҳудудни ўзлаштириш учун бир қатор режалар ишлаб чиқилган. 2000 йилга бориб дунёдаги черковлар сонини 7 миллионга етказиш кўзда тутилган "Тонг-2000" дастури доирасида минтақамизда ҳам черковларни кескин кўпайтириш, уларнинг сонини бир неча баробарга ошириш назарда тутилгани ҳам фикримизнинг исботи бўла олади.
Марказий Осиёни христианлаштиришга қаратилган "Марказий Осиё-300" лойиҳасида ҳам юқоридаги каби мақсадлар белгиланган. Жумладан, лойиҳада 2009 йилгача минтақада 300 та янги черков ташкил этилиши режалаштирилганини алоҳида қайд этиш лозим.
Фаол миссионерлик билан шуғулланаётган "Еттинчи кун адвентистлари" жамоаси томонидан Марказий Осиёда ўз фаолиятларини кучайтириш мақсадида махсус бўлим тузилгани ҳам яқин истиқболда минтақамизда "чин эътиқодни" тарғиб қилиш йўлидаги ҳаракатлар янада кенгроқ кўлам касб этиши мумкинлигидан далолат беради.

Меҳнат миграциясига хос хусусиятлардан миссионерлик йўлида фойдаланишга интилиш нималарда кўринади?
Глобаллашув чуқурлашиб бораётган ҳозирги даврда меҳнат миградияси табиий ҳолат ҳисобланади. Мутахассислар маълумотларига кўра, Ер юзидаги ҳар 6 одамнинг 1 таси меҳнат мигранти ҳисобланади. Бошқача айтганда, тахминан 1 миллиарддан ортиқ одам кўпроқ пул топиш, яшаш шароитини янада яхшилаш мақсадида мамлакат ичида бир жойдан иккинчи жойга ёки бир давлатдан бошқасига ишлаш учун боради. Глобал характер касб этган мазкур ҳолатдан ҳам миссионерлар усталик билан фойдаланишга ҳаракат қилмоқдалар. Мавсумий меҳнат мигрантларига яхши иш топишда маслаҳат бериш, иш топишда кўмаклашиш, уйда қолаётган оила аъзолари ва яқинларига кўмаклашиш байроғи остида миссионерлик ҳаракатлари олиб борилаётгани ҳам шундай хулоса чиқариш имконини беради.
Шу билан бирга, миссионерлар психологик тазйиққа учраган меҳнат мигрантларини улар бораётган мамлакат ёки ҳудуддаги ҳамкасблари қўлига тутқазадилар. Шу тариқа, улар бошлаган маънавий-руҳий таъсир эътиқодий тарбия билан алмашади. Тадрижий ва тизимли эътиқодий босим остида қолган инсон охир-оқибатда ўз динини ўзгартиради. Ана шу тариқа христианликни қабул қилиш ҳоллари бугунги кунда масалан, Қозоғистон, Жанубий Корея ёки Россияда ишлаб келаётган меҳнат мигрантлари орасида кўплаб учраётгани миссионерлар ўз мақсадлари йўлида халқаро ҳамкорликни ҳам яхши ташкил қилганликларини кўрсатади.
Юқоридаги каби тактикани чет элда таълим олиш учун ҳаракат қилаётган ёшларга, хорижлик фуқарога турмушга чиқиб, ўз бахтини топишга интилаётган аёл-қизларга нисбатан қўллаш ҳоллари учраётганини ҳам алоҳида қайд этиш лозим. Мазкур ҳолат ҳам уларнинг конкрет вазиятга мослашган ҳолда ишлашга ҳаракат қилаётганини яна бир исботлайди.

Миссионерлар маълум соҳаларда меҳнат килишдан ҳам ўз максадлари йўлида фойдаланишмоқда, дейишади. Буни қандай изоҳлаш мумкин?
Очиқ-ошкора миссионерлик ҳаракатларини олиб бора олмаслик миссионерларни янги йўлларни қидириб топишга ундамоқда. Хусусан, муайян корхона ёки ташкилотда бундай фаолият билан шуғулланиш имконининг йўқлиги, миссионерларни одамларнинг диққатини тортмайдиган соҳаларга ишга жойлашиш орқали ўз ҳаракатларини давом эттиришга ундамоқда. Сўнгги пайтда, масалан, иеговочилар шаҳар ободончилиги тизимида фаррош ва ўзига тўқ фуқароларнинг уйида хизматкор сифатида ишлашга алоҳида эътибор бермоқдалар. Бундай йўл ўзига хос самарадорликка эга, албатта. Масалан, кўча супураётган фаррош ўтиб кетаётган ҳар бир одам билан эркин ва бемалол мулоқотга киришган ҳолда уни қийнаётган муаммолар ҳақида гаплашиш, уларни ечишга ёрдам бера оладиган кишилар борлигини баён этиш ва "тўғри йўлни" топишга таклиф этиш имконига эга бўлади.
Уйда хизматкорлик қилаётган, ўзининг хушмуомалалиги, тўғрисўзлиги, меҳнаткашлиги, боз устига диний билимлардан хабардорлиги билан ишонч қозонган миссионер эса, ўзига тўқ оиланинг уй бекаси, фарзандларига аста-секинлик билан бўлса-да, эътиқодий босим ўтказиш йўлидан боради. Тажриба, афсуски, аксарият ҳолларда улар ўз кўзлаган натижаларига эришишларини кўрсатмоқда.
Миссионерлар мамлакатимизга хос хусусиятлардан ўз мақсадлари йўлида фойдаланишаёттанини нималарда кўриш мумкин?
Миссионерлар ўзлари фаолият олиб борадиган мамлакатга хос хусусиятларни ҳамиша эътиборга олишган. Масалан, мамлакатимизда ижтимоий мазмунга эга кўплаб тадбирлар амалга оширилиб, муҳтож оилаларга турли шаклларда ёрдамлар кўрсатиб келинмоқда. Жумладан, бундай оилаларни қорамол билан таъминлаш бўйича аниқ дастурий ишлар амалга ошириб келинмоқда. Миссионерлар томонидан бундай хайрли ишга "ўз улушларини қўшишга" ва айрим муҳтож оилаларга эчки ва сигир олиб беришга, ўзларининг беғаразлигини иддао қилган ҳолда муҳтож оилалар болаларининг суннат тўйларини ўтказишга ҳаракат қилганликлари ҳам шундай хулоса чиқариш имконини беради.
Айни пайтда, миссионерлар ҳудудий ўзига хосликларни инобатга ҳолда фаолият олиб боришга ҳаракат қилишини ҳам таъкидлаш зарур. Чунончи, Қорақалпоғистон ва Хоразм минтақаларидаги умумий экологик вазиятни ҳисобга олиб миссионерлар ўз ҳамкорлари бўлган хорижий халқаро ташкилотлар билан биргаликда «ичимлик сувининг сифатини яхшилаш», "экологик вазиятни барқарорлаштириш", "болалар ва оналар саломатлигини мустаҳкамлаш", "қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини етиштиришни оқилона ташкил этиш" деган шиорлар ва тамойиллар остида иш олиб боришга ҳаракат қилганликлари маълум. Бугун бутунлай тўхтатилган бундай "гуманитар лойиҳаларни" ўз вақтида мамлакатимизнинг бошқа ҳудудларида ҳам амалга оширишга ҳаракат қилинган эди.

Мамлакатимизда нишонланадиган байрамлар, уларга хос хусусиятлардан ҳам миссионерлик йўлида фойдаланишмоқда, дейишади. Шу тўғрими?
Дарҳақиқат, шундай. Улар миллий байрамларимиз ва шу билан боғлиқ ҳолда кишиларимиздаги бир-бирига кўмаклашиш, меҳр-мурувват кўрсатиш, ёрдамга муҳтожлар ҳолидан хабар олиш, эҳтиёжмандларни қўллаб-қувватлаш, оғирини енгил қилишдек оддий инсоний фазилатлар устуворлигидан ҳам усталик билан фойдаланишга ҳаракат қилмоқдалар.
Бундай ҳаракатлар айниқса, "Тўлиқ инжил христианлари (пятидестниклар)", пресвитерианлар, баптистлар ва "Еттинчи кун адвентистлари" йўналишларига мансуб черқовлар томонидан доимий равишда амалга оширишга уринилишини таъкидлаш зарур.
Беғараз дея тақдим этилаётган, аслида жамиятнинг ёрдамга муҳтож қатламларини аниқлаш ва сўнгра улар билан мақсадли иш олиб боришни кўзлайдиган бундай ҳаракатлар "Янги йил", "Наврўз", "Хотира ва қадрлаш куни" байрамлари билан боғлиқ ҳолда, айниқса, кўп амалга оширилади. Миссионерлар ўзлари кўрсатаётган "ёрдамни" шу байрамлар руҳига мослаштиришга ҳам ҳаракат қилмоқдалар. Масалан, "Янги йил" байрами муносабати билан болалар учун турли ширинликлар, ўйинчоқлар ва янги йил руҳини акс эттирувчи ҳар хил тўпламларни совға қилиш, тансиқ мева-чеваларни ўз ичига оладиган озиқ-овқат пакетла¬рини тақдим этиш, муҳтож оилалар фарзандлари учун кўйлак, шим ва бошқа шунга ўхшаш нарсаларни ўз ичига олган комплектларни тарқатишга алоҳида эътибор берилмоқда.
"Наврўз" — халқимизнинг азалий байрами. Унда баҳорнинг тансиқ таомларини ўзида мужассам этган дастурхонлар ясатиб, кўпчилик бўлиб ўйин-кулгу қилишимиз одатий ҳол ҳисобланади. Бундай анъанамиздан фойдаланган миссионерлар байрам дастурхонини ташкил қилиш, унда "ўз улушлари" билан иштирок этишга ҳаракат қилмоқдалар. Хусусан, уларнинг турли минтақаларимизда жойлашган кўзи ожизлар жамиятлари, меҳрибонлик уйларида шундай ҳаракатларни амалга оширишга интилганликлари фикримизнинг исботи бўла олади.
"Наврўз"ни сумалаксиз ва катта қозонларда дамланган ошсиз тасаввур қилиб бўлмайди. Мазкур ҳолатни инобатга олган миссионерлар муайян миқдордаги ун ва гуручни ўз ичига олган озиқ-овқат пакетларини уйма-уй юриб тарқатиш ёки уни харид қилиш учун муайян миқдордаги нақд пул маблағларини таклиф этиш амалиётини йўлга қўйишга уринаётганликларини ҳам таъкидлаш зарур.
"Наврўз" меҳр-мурувват байрами ҳисобланади. Шундан келиб чиқиб, миссионерлар турли хайрия тадбирларига маблағ ажратиш, черковга ибодатга келувчиларнинг ўз фарзандларига кичик бўлиб қолган, кийилган уст-бошларни ювиб, муҳтож оилалар фарзандларига тарқатишга ҳам ҳаракат қилиб келмоқдалар.
Миссионерлар "Хотира ва қадрлаш куни"да уруш қатнашчилари учун ташкил этиладиган оммавий маданий-маърифий тадбирларнинг "ҳомий"ларидан бири сифатида иштирок этиш, очиқ эшиклар кунини эълон қилиб, ош дамлаш ва кишиларни черковга оммавий жалб қилишга уринаётганини ҳам қайд этиш лозим.
Миссионерлар байрам вазиятидан фойдаланган ҳолда ўзларининг ғайриқонуний хатти-ҳаракатларини содир этишга интилаетганларини ҳам таъкидлаш зарур. 1 -октябрь — "Ўқитувчилар ва мураббийлар куни"ни нишонлаш байроғи остида айрим протестант йўналишидаги ташкилотларнинг ғайриқонуний йиғинлар ўтказишга уринишларининг олди олингани бунга мисол бўла олади.

Миссионерлар ўз мақсадлари йўлида бадиий адабиётдан ҳам унумли фойдаланаётганини нималарда кўриш мумкин?
Кишилар фаолиятига ғоявий мазмун бахш этиш, эътиқодий тарбияни амалга ошириш, инсон тафаккури ва дунёқарашини ўстириш ва ўзгартиришда бадиий адабиёт ўзига хос ўрин тутади.
"Адабиёт — атомдан Кучли", — деб ёзган эди Абдулла Қаҳҳор. Ҳақиқатан, шундай. Агар адабий асар эзгулик руҳи билан суғорилган бўлса, у баркамол шахсни тарбиялайди, жамият юксалишига хизмат қилади. Аммо, борди-ю, у ёвузлик ва жаҳолатни тарғиб қилгудек бўлса, ўқувчини маънавий қашшоқлик сари етаклайди, оқибатда мажруҳ авлодни шакллантиради.
Демак, адабиётдан ҳар ким ҳар хил мақсадларда фойдаланиши хавфи бор.
Яна бир жиҳатни унутмаслик керак: адабий асар-да эзгу ғоя куйланган бўлиши мумкин-у, аммо ғараз-ли мақсад билан кимдир уни нотўғри талқин этиб, мавжуд матндан бутунлай бошқа маъно чиқаришга уриниши ҳам учраб турадиган ҳодисалардан.
Миссионерлар худди шундай усул билан бадиий адабиётдан ўз ғаразли мақсадлари йўлида фойдаланмоқда. Энг ёмони, улар айнан ўзимизнинг улуғ бобокалонимиз — ҳазрат Алишер Навбий асарларини бузиб талқин этишдан ҳам тоймаяпти.
Яхши биламизки, исломда маст қиладиган ичимликлар истеъмол қилиш таъқиқланган. Аммо мумтоз шоирларимиз, жумладан, Алишер Навоий шеърия¬тида ҳам май, шароб, бода, чоғир тимсоллари учрайди, лирик қаҳрамон соқийга, пири дайрга, қадаҳ-га мурожаат қилади.
Бироқ май тасаввуф адабиётида ўзига хос бир тимсол. У мантиқан Аллоҳга ишқни англатиб келади.
Насронийликда маст қилувчи ичимликлар истеъмол қилиш таомилга киритилгани, Исо пайғамбар эса бу диннинг асосчиси ҳисобланишидан келиб чиқиб, миссионерлар Алишер Навоийдек зоти шариф қаламига мансуб айрим асарлардаги май ва Исо билан боғлиқ талқинлардан фойдаланиб, содда одамларга уни айнан насронийлик тарафдори қилиб кўрсатмоқчи бўлишяпти. Жумладан, уларнинг ташвиқот-тарғибот фаолиятида улуғ шоирнинг мана бу байтлари ҳам ана шундай тарзда нотўғри талқин этиляпти:
Бир қадаҳ берсанг, қўярмен бутқа юз, эй пири дайр,
Иккисин олиб, боишмға ҳасбатан лиллоҳ, кел.
Гарчи келмай ўлтурдинг Навоийни валек,
Эй Масиҳ, онинг мазори бошиға гоҳ-гоҳ кел. (Алишер Навоий. Қора кўзим Т., 1988. Б. 412.)
Мазмуни: "Эй дайр пири (яъни насронийлар ибодатхонаси раҳнамоси), агар менга бир қадаҳ берсанг, бутга сиғинаман. Сен шу қадаҳ билан бутни, Аллоҳ ҳаққи, менинг ёнимга олиб кел. Эй Масиҳ (Исо алайҳиссалом), сен ёнига келмай Навоийни ўлдирдинг, энди унинг мозори бошига гоҳ-гоҳ келиб тур".
Мана бу мисралар ҳам гўёки улар мақсадига мос тушгандек:
Лаълини севдим, кўзининг қатлидин қайғурмоғум,
Не ғам ўлмакдин киши бўлса Масиҳо бирла дўст.
Мазмуни: "Мен ёрнинг лаълини (лабларини) севдим, (лекин) кўзларининг қатл этишидан қайғурмайман, (чунки) Масиҳо билан дўст тутинган кишининг ўлмоқдан не ғами бўлсин".
Мусулмон Шарқи, жумладан, ўзбек мумтоз сўз санъатида май, шароб, бода, чоғир, қадаҳ рамзан ишқни англатади. Дайр пири - тасаввуфдаги пирга ишора, Масиҳ (Исо пайғамбар) эса руҳ рамзи ҳисобланади. Ёр деганда эса зимдан Аллоҳ тасаввурга келтирилади.
Бу парчаларда шоирнинг лирик қаҳрамони Аллоҳга ишқини куйлаяпти. Кейинги мисолда Ёрнинг лаби севгиси уни ўлдиришидан қўрқмаётганига мантиқий сабаб бор: ахир, руҳ абадий бўлса, у (Исо) билан дўст киши ўлимдан нега қўрқсин?!
Бу мисолларда ислом дини ва шариат аҳкомларининг пешвоси ва ҳомийси ҳазрат Навоийни насронийлик динига эътиқод қўйган, деб талқин қилишга ҳеч қандай асос йўқ. Бундан ташқари, Қуръони каримда Муҳаммад алайҳиссаломгача ўтган барча пайғамбарлар, жумладан, Исо алайҳиссаломнинг ҳам номлари ва фаолияти қайд этилиб, эҳтиром билан тилга олинганини ёддан чиқармаслик зарур.
Шундай экан, миссионерларнинг бундай "ўйин"лари домига тушиб қолмаслик учун ўз тарихимиз, қадриятларимиз, жумладан, адабиётимизни яхши билишимиз керак.

Миссионерлар ўз мақсадларига эришиш учун ҳатто, "Қуръон"даги айрим оятлардан ҳам фойдаланишга ҳаракат қилишар экан. Шу тўғрими?
Тўғри. Масалан, иеговочилар мусулмонларга "Иегово" Аллоҳнинг 99 исмидан бири, деган фикрни сингдиришга интилиш баробарида ўз эътиқодларининг тўғрилигини асослашда жумладан "Қуръон"нинг қуйидаги оятидан фойдаланадилар:
"Ва улар сенга ва сендан оддин нозил қилинган нарсага имон келтирарлар ва охиратга аниқ ишонарлар" ("Бақара" сураси, 4-оят).
Иеговочилар таъкидига кўра, оятдаги "сендан олдин нозил қилинган нарсага", деган сўзларда "Таврот" ва "Инжил" назарда тутилган. Уларнинг фикрича, ушбу оят "Библия"нинг муқаддас китоб эканини тасдиклайди. Муфассирлар қайд қилганларидек, ушбу сўзлар ҳақиқатан ҳам "Таврот" ва "Инжил"га ишора қилади. Аммо ислом ақидасига биноан "Қуръон"да зикр этилган "Таврот" ва "Инжил" ҳозирда мавжуд-эмас. Зеро, бугунги кунда шу ном остида истифода қилинаётган китоблар ўзгартишларга учраган.
Шунингдек, иеговочилар ўзларининг гўёки, ҳақ эканини асослаш учун "Қуръон"даги қуйидаги оятдан ҳам фойдаланишга ҳаракат қилишади:
"Агар улар "Таврот"га, "Инжил"га ва уларга Роббиларидан нозил бўлган нарсага амал қилган-ларида эди, албатта, тепаларидан ҳам, оёқлари остидан ҳам (ризқ) еган бўлардилар..." ("Моида" сураси, 66-оят).
Қайд этилган оятни ўзларининг манфаатларига мос тарзда талқин қилиб, улар мусулмонлар онгига "Қуръон" ҳам "Таврот" ва "Инжил"га амал қилишни буюрмоқда, деган ғояни сингдиришга ҳаракат қилишади. Аммо уларнинг бундай даъволари мутлақо асоссиздир.
Миссионерлар ўз мақсадларига эришиш йўлида ҳеч нарсадан қайтмасликларини юқорида ҳам кўрган эдик. Мазкур ҳолатда ҳам шундай йўл тутилаётганини қайд этиш лозим. Чунки иеговочилар ўз манфаатларига хизмат қилмагани учун ушбу оятнинг бир қисмини "унутиб қўядилар". Эътибор берилса, оят ўзининг тўлиқ шаклида ва мусулмон уламолари тафсирида мутлақо бошқача мазмун касб этади:
"Агар улар "Таврот"га, "Инжил"га ва уларга Роббиларидан нозил бўлган нарсага амал килганларида эди, албатта, тепаларидан ҳам, оёқлари остидан ҳам (ризқ) еган бўлардилар. Улардан мўьтадил тоифалар ҳам бор. Уларнинг кўпларининг қилган нарсалари жуда ҳам ёмон" ("Моида" сураси, 66-оят).
Муфассирлар ушбу оятни шарҳлар эканлар ундан мурод Аллоҳ томонидан нозил қилинган "Таврот" ва "Инжил"даги охирзамон пайғамбари келиши ва барча унга эргашиши лозимлиги ҳақидаги буйруққа амал қилишдир, деганлар. Ислом эътиқодига биноан "Таврот" ва "Инжил"нинг асл нусхалари мавжуд бўлган тақдирда ҳам, барибир юқоридаги буйруқдан бошқасига амал қилиш бекор қилинарди.
"Қуръон"нинг муқаддаслигини инкор этиш, унда изчиллик ва давомийлик йўқлигини таъкидлаш, унда нотўғри маълумотлар ва зиддиятлар кўплигини "ёритиш" ҳам иеговочилар тарғибот йўлининг таркибий қисми ҳисобланади. Шу билан бирга, улар "Ислом таназзулга юз тутмоқда ва насронийлик барча миллатлар орасига кириб бормоқда", деган қарашларни тарқатишга алоҳида эътибор бераётганини ҳам қайд этиш лозим.
Айни пайтда, "Иегово шоҳидлари" ўз "тушунтириш" ишларида кишилар кундалик ҳаётда дуч келаётган ижтимоий-иқтисодий муаммоларнинг кўплигини гўёки, бугунги жамиятда оташпарастлик, бутпарастлик элементлари кўпайиб бораётгани билан боғламоқдалар. Уларнинг даъвосича, кишиларнинг "Иегово шоҳидлари" таълимотини қабул қилиши юзага келган вазиятдан чиқиб кетишнинг ягона ва энг тўғри йўли ҳисобланади.

Миссионерлик билан шуғулланаёттан айрим ташкилотлар нафақат мусулмонлар, балки православлар орасида ҳам фаол ҳаракатлар олиб боришмоқда. Шундай эмасми?
Дарҳақиқат, шундай. Хусусан, протестант миссионерлари мақсадли моддий ва маънавий ёрдам кўрсатишни устамонларча ташкил қилиш йўли билан православликка эътиқод қиладиган фуқароларни ҳам ўз томонларига оғдириб олиш йўлидаги ҳаракатларни олиб бормокдалар. Хусусан, иеговочилар православликнинг ақидавий асосларини хато, "иблисона" деб билган ҳолда, у билан шу жумладан, Марказий Осиёда курашишни ўзларининг устувор йўналишларидан бири сифатида эълон қилганларини таъкидлаш зарур. 2007 йилнинг июнида улар томонидан Чирчиқ шаҳридаги Рус православ черковининг "Святой Георгий победоносец" эркаклар монастири ҳудудида ибодатга келганлар орасида ўз адабиётларини таркатишга уринганларини ҳам бу йўлдаги амалий ҳаракатлар жумласига киритиш мумкин.
Натижада миссионерлар фаолияти устидан Ўзбекистонда эътиқод қилувчиларнинг сони бўйича мусулмонлардан кейин иккинчи ўринда турадиган православлик вакилларидан ҳам кўплаб шикоятлар тушмокда. Православ руҳонийлари, уларнинг таъбири билан айтганда, бундай «сектантлар»га қарши курашиш лозимлигини тобора қатъий ва астойдил талаб қилмоқдалар.
Шуни алоҳида таъкидлаш лозимки, қайси ташкилотга мансуб бўлишидан қатъи назар, миссионерлар бундай фаолиятлари билан фуқаролар орасида ўзларига нисбатан салбий фикр ҳосил қштмоқдалар. Одамлар орасида миссионерларни душманлар сифатида кўрадиганлар пайдо бўлмоқда.
Миссионерларнинг православлар орасида олиб бораётган фаолиятининг оқибатлари ҳақида гап кетар экан, у конфессиялараро алоқаларга ҳам салбий таъсир кўрсатаётганини қайд этиш лозим. Хусусан, католикларнинг православлик анъанавий равишда устувор бўлиб келган ҳудудларда ва ушбу конфессияга эътиқод қилувчилар орасида фаол миссионерлик билан шуғулланаётгани Рим Папаси ва Рус православ черкови патриархати орасидаги тўлақонли мулоқотнинг юзага келишига тўсқинлик қилаётгани фикримизнинг исботи бўла олади.

Бутунги кунда минтақамизда миссионерлик билан шуғулланаёттан диний секталарнинг фаолияти ҳакида нима дейиш мумкин?
Дарҳақиқат, бугунги кунда турли диний секталар ҳам ўз тарафдорлари сонини кўпайтириш мақсадида миссионерлик билан шуғулланмоқдалар. Хусусан, минтақамизда янгича насронийлик йўналишидаги диний-мистик ҳаракат ҳисобланган "Пастор Мун черкови" бирлашмаси фаолият олиб боргани фикримизнинг исботи бўла олади. Айни пайтда, бу ташкилот тарафдорлари "Тошкент аёлларининг бутун дунёда тинчлик уюшмаси" ва "Қийналган ёшларнинг уйғун ривожланиши" номли жамоат ташкилотлари ниқобида ҳам фаолият кўрсатган. Бир неча бор қонун талабларини бузгани ва очиқ миссионерлик ҳаракатларини намойиш этгани учун 1994 йилда тегишли тартибда расмий диний ташкилотлар рўйхатидан чиқарилган. Мазкур ташкилот раҳбарлари мамлакатимиздан чиқариб юборилди.
1960-йилларнинг ўрталарида жаҳонда диний эътиқод борасида кутилмаган ўзгаришлар рўй берди. Жумладан, АҚШда қабул қилинган қонун-қоидалар, шунингдек, Вьетнамдаги урушга қарши ҳаракат шиори остида ёшларнинг "Сатанистлар" -"Шайтон малайлари" деб номланувчи оқими шаклланди. Уларнинг таълимотига кўра, шайтоннинг Худодан фарқи унинг инсонга бу дунёда яхшига қарши ёмон борлигини билдирувчи ва Ер юзида фаҳш, алкоголь, наркотик каби дунё лаззатлари борлигини ўргатувчи эканидир.
Россияда бу оқим вакиллари қабр ва муқаддас саналган обидаларни бузиш каби турли номақбул ишларни амалга оширганлар.
Ўзбекистонда сатанистлар фаолияти аниқ ҳолатларда кузатилмаган. Аммо айрим ҳолларда "сатанистлар" каби кийиниб олган 5—6 кишидан иборат ёшлар гуруҳи фуқаролар тарафидан кузатилгани аниқланган.
Минтақамизда пайдо бўлтан "Куёшга топинувчилар" сектаси ҳам ўз тарафдорлари сонини кўпайтиришга ҳаракат қилмоқда, дейишади. Шу тўғрими?
Дарҳақиқат, Қозоғистонда пайдо бўлган ва баъзан "Қуёшга топинувчилар" ("Солнцепоклонники") деб аталаётган секта ҳам Ўзбекистонда фаолият юритишга ҳаракат қилмоқда. Кўпчилик ҳолларда "Фархат Ата" (ёки "Алла ота") сектаси, деб аталадиган ушбу сектага Фархот Мухаммадович Абдуллаев ва унинг турмуш ўртоғи Нина Абдуллаевалар томонидан асос солинган.
Қозоғистоннинг Олма-ота вилояти Чунджа уйғур туманида туғилган Фархот Абдуллаев узоқ вақт давомида тракторчи бўлиб ишлаган. Нафақага чиққач, турли йўллар, асосан, гипноз ва гўёки, ўзи ўйлаб топган "Қуёш формуласи" ёрдамида одамларни "даволаш" билан шуғулланган. Тиббий фаолиятидан "шифо топганлар" сони кўпая борган Ф.Абдуллаев ўзини "борлиқнинг яратувчиси" деб эълон қилади.
Секта барча динларни инкор қилиб, фақат Фархот ота ва унинг аёлига ибодат қилиш керак, деган ғояни олға суради. Секта асосчилари томонидан ишлаб чиқилган "даволаш" жараёни қуйидаги босқичларда амалга оширилади:
1. Қуйидаги "Ҳаёт формуласи"ни ёдлаш ва тез-тез ўқиб туриш.
"Алла Нина она Яратувчи Фархот ота
Алла Оят 37 40 6 8 10
Алла Борлиқ Лаззати
Алла Уйғур Оят Алла".
Бу ерда Ачла — гўдак, оят — "Яратувчи" томонидан бошқариладиган Қуёш энергияси, лаззат — севги, уйғур — "янги онг", "янги цивилизадия" маъноларида ишлатилади.
Формулада келтирилган 37 рақами Ф.Абдуллаевнинг (1937), 40 рақами унинг турмуш ўртоғи Нина Абдуллаеванинг (1940) туғилган йилларини билдирса, 6 рақами уларнинг фарзандлари, 8 чексизликни ҳамда Фархот ота оила аъзолари (Фархот ота, Нина она ва 6 фарзанд) сонини ифодалайди. 10 рақами эса "Яратувчи" кучининг ифодаси, деб талқин қилинади. Бунда 1 рақами Фархот отанинг, ноль эса Қуёшнинг ифодаси, деб билинади.
2. Кунига камида 3 дақиқа Қуёшга узлуксиз тикилиб туриш.
3. Эткен — чой истеъмол қилиш (байха чойига сут ва туз солинади).
Секта издошлари орасида гипноз кўп ишлатилади. Қозоғистонда секта издошлари орасида руҳий касалликка чалиниш ва ўз жонига қасд қилиш ҳолатлари учрагач, жамоа фаолияти тақиқланган.
Жамоа раҳбари, "борлиқнинг яратувчиси" Фархот Абдуллаев 2007 йил 17 июнда вафот этган.
Ушбу секта тарафдорларининг фаолияти Қорақалпоғистон ҳудудида кузатилган. Кўрилган тез-кор тадбирлар натижасида бундай ҳаракатларнинг олди олинган.
Умуман олганда, юқоридаги каби секталар, миссионерлик ташкилотлари фаолиятига чек кўйиш минтақа мамлакатлари олдида турган долзарб вазифаларидан бири бўлиб қолаётганини таъкидлаш зарур.
Нима учун бизга қўшни мамлакатларда диний ташкилотлар фаолиятини тартибга солиш бўйича олиб борилаёттан ҳаракатлар миссионерлар томонидан нодемократик, деб баҳоланмоқда?
Миссионерлик келтириб чиқараётган таҳдидларнинг моҳияти бизга қўшни бўлган мамлакатларда ҳам тобора чуқурроқ англанмоқда. Натижада, ҳамма вақт ҳам самарали бўлмаса-да, муайян чоралар кў¬рилмоқда. Хусусан, Қозоғистонда "Виждон эркинлиги ва диний ташкилотлар туғрисида"ги Қонун 1992 йил 15 январда қабул қилинган эди. 2001 йилда қонуннинг янги таҳрири тайёрланган, у парламентнинг қуйи ва юқори палаталарида маъқулланиб, Президентга имзолаш учун тақдим этилган эди.
Кўплаб халқаро ташкилотлар мазкур қонуннинг янги таҳрири Қозоғистонда инсон ҳуқуқлари ва эркинликларининг бузилишига олиб келади, деб айю-ҳаннос солганларидан сўнг давлат бошлиғи уни кўриб чиқишни Конституциявий кенгашга ҳавола этган, у эса ўз навбатида қонунни тасдиқламаган эди.
Шу тариқа, миссионерлар диний адабиётларни хоҳлаган жойда тарқатиш, уйма-уй юриб тарғибот-ташвиқот ишларини ташкил этиш, ўқув юртлари, жазони ижро этиш муассасаларида бемалол фаолият олиб бориш имкониятини сақлаб қолдилар. «Иегово шоҳидлари» каби ташкилотлар вакилларининг давлат мадҳиясини ижро этишдан, ушбу оқимга мансуб юзлаб ёшларнинг армияда хизмат қилишдан ва сайловларда қатнашишдан бош тортиши табиий бир ҳолга айланди. Иеговочиларнинг қон қуйишга қаршилик кўрсатишлари натижасида эса болалар ўлимининг содир бўлиши давом этди.
Диний ташкилотларнинг турли жойларда, жумладан, ҳар хил жамғармалар, меҳр-мурувват ишлари, ижтимоий реабилитадия марказларида фаолият олиб боришлари ижобий баҳоланиб, улар шаънига мақтовлар ёғдирилди. Акиматлар тизимида аккредитациядан ўттан миссионерлардан ташқари, бошқа мамлакатлардан 1-2 ҳафтага келиб кетадиган "даъватчилар" сонининг кўпайиб бориши эса, уларнинг фаолиятини қандайдир даражада бўлса-да, назорат қилиш имкониятини бутунлай йўққа чиқарди.
Юқоридаги каби омиллар таъсирида юзага келган вазиятни қуйидаги рақамларда ҳам кўриш мумкин.
Бугунги кунда Қозоғистонда 49 диний конфессиянинг, жумладан, мусулмонларнинг 2200 та, Рус православ черковининг 280 та диний ташкилоти фаолият кўрсатмоқда.
Шу билан бирга, мамлакат аҳолиси таркибидаги улуши 1 фоиздан ҳам кам бўлган протестантларнинг 1300 та диний ташкилоти эмин-эркин иш олиб бораётганини ҳам алоҳида қайд этиш лозим. Маълумотларга кўра, улар АҚШ, Корея ва бошқа мамлакатлардаги миссионерлик ташкилотларидан доимий равишда молиявий кўмак олиб келмокдалар.
Қозоғистонлик мутахассислар ва олимлар фикри-ча, миссионерлик фаолиятига бундай кенг йўл очиб берилгани миллий бирлик ва хавфсизликка таҳдид туғдирмоқда. Зеро, уларнинг қайд қилишича, 1990 йилларнинг бошларида фуқароларнинг турли динларга, шу жумладан, ноанъанавий динларга бўлган қизиқиши маънавий-руҳий омиллар билан белгиланган бўлса, бугунги кунда диний қарашлар одамлар онгига миссионерлар томонидан зўрлаб сингдирилмоқда.
Шундан келиб чиқиб, Қозоғистон Республикасининг "Виждон эркинлиги ва диний ташкилотлар тўғрисида"ги Қонунининг янги таҳрирдаги лойиҳасида мавжуд ҳолатни инобатга олган ҳолда, миссионерлик ҳаракатларини муайян даражада чеклаши мумкин бўлган бир қатор меъёрлар белгиланган. Хусусан, махсус рухсатномага эга бўлмаган шахсларнинг миссионерлик билан шуғулланиш ман этилади. Шунингдек, ҳукумат маҳаллий ҳокимиятлар тавсиясига асосан Дин ишлари бўйича қўмита тақдимномаси асосида ҳар йили мамлакат вилоятларида фаолият олиб бориши мумкин бўлган миссионерлар квотасини белгилаши ҳақидаги қоида мустаҳкамлаб қўйилган.
Айни пайтда, Қонун лойиҳасида вояга етмаган болаларни диний ташкилотларга жалб этиш уларнинг ота-оналари ёки уларнинг ўрнини босувчи шахсларнинг ёзма розилиги билангина амалга оширилиши мумкинлиги белгиланган.
Шу билан бирга, диний адабиётларни ишлаб чиқариш жараёнини тартибга солиш, жумладан, ишлаб чиқарилаётган ёки мамлакатга олиб кирилаётган диний адабиётларни экспертизадан ўтказиш амалиёти ҳам жорий этилади.
Умуман олганда, янги қонун диний фаолият соҳасидаги ишларни муайян даражада тартибга солади. Миссионерлик ҳаракатларига бутунлай барҳам бера олмайдиган шундай ўзгартишлар ҳам миссионерлар томонидан найза билан кутиб олинмоқда. Улар бундай ўзгартишларнинг демократик тамойилларга зидлиги, ўзлари кечагина демократия намунаси, деб билган Қозоғистонда инсон ҳуқукдарини поймол қилиш учун йўл очилаётгани ҳақида чи-қишлар қилмоқдалар.
Шу ўринда яна бир ҳолатни қайд этиш зарур. Тожикистон ва Қирғизистон давлатларида ҳам диний ташкилотлар фаолиятини тартибга солиш, кишиларнинг виждон эркинлиги билан боғлиқ ҳуқуқларини таъминлаш ва ҳимоя қилишга қаратилган амалдаги қонунларни қайта кўриб чиқиш ва янги таҳрирда қабул қилиш бўиича тайёргарлик ишлари олиб борилмоқда. Демак, яқин истиқболда ушбу мамлакатларда ҳам демократик қадриятлар поймол қилинаётгани ҳақидаги даъволар янграй бошлашига шубҳа қилмаса ҳам бўлади.

Миссионерлик: моҳият, мақсадлар, оқибатлар ва олдини олиш йўллари (китобидан)

Миссионерлик ҳақида гап кетар экан, аввало ушбу тушунчанинг луғавий ва истилоҳий маъноларини тушуниб олиш муҳим аҳамиятга эгалигини алоҳида қайд этиш лозим.
Ушбу сўз лотин тилидаги «missio» феълидан олинган бўлиб, «юбориш», «вазифа топшириш», миесионер эса "вазифани бажарувчи" деган маъноларни англатади. Миссионерлик эса белгиланган вазифаларни ҳал қилишга қаратилган назарий ва амалий фаолият мажмуини билдиради.
Турли луғатлар ва манбаларда миссионерликка кўплаб таърифлар берилган. Уларнинг деярли барчасида миссионерликка хос хусусиятлар атрофлича тавсифланган. Жумладан, ҳар йили қайта нашр этиладиган "Жаҳон китоби" энциклопедиясида "Миссионер бирор диний гуруҳ томонидан бошқаларни ўз динига тарғиб қилиш ва киритиш учун юборилган инсон", — деган фикр қайд этилган. 2005 йилда Москвада нашр этилган "Кирилл ва Мефодийнинг катта энциклопедияси"да эса «Миссионерлик бирор диний бирлашма вакилларининг ўз эътиқодини бошқа дин вакиллари орасида ёйиш ҳаракати», — деган таъриф келтирилган.
Умуман олганда, турли луғатлар ва манбаларда баён этилган таърифлар бир-бирига жуда яқин ва ўхшаш бўлиб, уларга таянган ҳолда қуйидаги хулосани чиқариш мумкин: миссионерлик — бир динга эътиқод қилувчи халқлар орасида бошқа бир динни тарғиб қилишни англатади.
Миссионерлик билан бир қаторда прозелитизм ҳақида ҳам гапиришади? Унинг моҳияти нимада?
Прозелитизм тўғридан-тўғри бирон бир динга ишонган фуқарони ўз динидан воз кечишга ва ўзга динни қабул қилишга қаратилган ҳаракатларни англатади. У ўз моҳиятига кўра миссионерликнинг таркибий қисми ҳисобланади.
Прозелитизм келтириб чиқараётган салбий оқибатларни айрим ҳаётий мисолларда ҳам кўриш мумкин. Хусусан, бизга қўшни бўлган айрим давлатларда христиан динини қабул қилган кишилар вафот этганда жасадни қабристонга қўйиш билан боғлиқ муаммолар келиб чиқмоқда. Майитнинг мусулмон ота-оналари ўз фарзандларини христиан мозорига дафн этишни хоҳламаганлари, мусулмонлар эса христиан дини вакили жасадини ўз мусулмон биродарлари ётган жойга қўйишни истамаганликлари натижасида келишмовчиликлар юзага келмоқда.
Шунингдек, христиан динини қабул қилган киши ўз ўғлини хатна қилдиришни хоҳламагани, унинг отаси эса, ўз набирасини мусулмон урф-одатларига кўра хатна қилдиришни истагани туфайли ота-бола ўртасида жанжаллар келиб чиққани ҳам маълум.
Христиан ёки бошқа динни қабул қилган қизнинг турмушга чиқиши ҳам муаммога айланмоқда. Оилада қизнинг ота-онаси мусулмон. Албатта, улар ўз қизларини мусулмон кишига турмушга чиқишини истайдилар. Аммо христианликни қабул қилган қизга мусулмон кишининг уйланиши амри маҳол.
Юқоридаги каби мисолларни яна давом эттириш мумкин. Аммо шуларнинг ўзи ҳам миссионерликнинг таркибий қисми бўлган прозелитизм ҳаракатлари бошқа динни қабул қилган туб миллат вакиллари оилаларида низолар ва жанжалларнинг авж олишига ҳамда христианликнинг айрим йўналишлари вакилларига нисбатан душманлик ҳиссиётларининг пайдо бўлиши орқали динлараро низоларнинг келиб чиқишига замин яратиши мумкинлигини яққол тасаввур қилиш имконини беради.
Христиан миссионерлиги қандай ғоявий-ақидавий асосларга таянади?
Маълумки, христианликнинг айрим йўналишларида "Миссионерлик ҳар бир диндор учун шарт", - деб ҳисобланади. Исо Масиҳнинг ўзига 12 ҳаворийни танлаб олиши ва уларни Исроилнинг қишлоқлари бўйлаб даъват қилиш учун юборгани ҳақида Марқдан ривоят қилинган "Инжил"да келтирилган қуйидаги сўзлар бундай қарашлар учун асос қилиб олинади:
"... 15. Исо шогардларига деди: «Бутун жаҳон бўйлаб юринглар ва ҳамма тирик жонга Инжил Хушхабарини тарғиб қилинглар".
Бундай даъват Маттодан ривоят қилинган «Инжил»да ҳам мавжуд. Унда Исо ҳаворийларга яқинлашиб, шундай дегани қайд қилинади:
"19. ...барча халкдардан шогирд орттиринглар. Уларни Ота, Ўғил ва Муқаддас Руҳ номи билан чўқинтиринглар.
20. Мен сизларга буюрган ҳамма нарсаларга амал қилишни уларга ўргатинглар...".
Юқоридаги каби чақириқларни «Инжил»дан яна кўплаб топиш мумкин. Аммо миссионерлар ўз фаолиятини ташкил этишда асосан қайд этилган далилларга таянадилар.
Шу ўринда адолат юзасидан бир фикрни алоҳида қайд этиш лозим. Кўпчилик ҳолларда муайян дин доирасида шаклланган у ёки бу кўрсатмалар, ақидалар конкрет тарихий шарт-шароит билан боғлиқ бўлади ва ўз даври учун тўғри ҳисобланади, Вақт, шароит ўзгариши билан ўзининг бирламчи аҳамиятини йўқотган бундай кўрсатмалар ўша даврдаги тарихий вазиятни тушуниш ва баҳолашда қимматдорлик касб этади. Миссионерлар ўз фаолияти учун асос сифатида "Инжил"дан келтирадиган юқоридаги сўзлар ҳақида ҳам шундай дейиш мумкин. Зеро, Исо Масиҳ томонидан қилинган бундай даъватлар кўп худолилик ўрнига якка худоликни тарғиб қилиш билан боғлиқ эди. Бугунги кунда жаҳон аҳолисининг мутлақ кўпчилиги яккахудоликка асосланган ўз динларига эътиқод қилади. Шундай экан, қайд этилган кўрсатмаларни миссионерлик билан шуғулланиш учун ғоявий асос қилиб олиш тарих ҳақиқатига зид эканини таъкидлаш зарур.
Миссионерлар бундай фаолиятни Исонинг ўзи бошлаб берган эди, деб таъкидлашни хуш кўрадилар. Уларнинг бундай даъволари нечоғлик тўғри?
Бундай қарашлар қачонлардир содир бўлган тарихий воқеаларни ғараз мақсадларда бузиб талқин қилиш ҳосиласидир. Миссионерлар, одатда ўз қарашларини асослаш учун Луқодан ривоят қилинган "Инжил"да Исо Масиҳнинг ўз шогирдларини турли қишлоқларга юборгани ҳақидаги қуйидаги сўзларни келтирадилар:
"6. Шогирдлар жўнадилар. Кишлоқдан-қишлоққа ўтиб бориб, ҳаммаёқда Хушхабарни тарғиб қилар... эдилар".
Айнан ушбу сатрларни миссионерлар турли жойларга миссионерларни жўнатишни Исонинг ўзи бошлаб берган ва илк миссионерлар ҳаворийлар бўлишган эди, деб талқин қилишади. Аммо Исо Масиҳнинг бу даврдаги фаолияти фақат яҳудийларгагина қаратилган эди. Бу инкор этиб бўлмайдиган тарихий ҳақиқат эканини "Инжил"даги қуйидаги сўзларда ҳам кўришимиз мумкин:
"...5. Исо бу ўн икковини жўнатиб, буйруқ берди: «Мажусийлар йўлига оёқ босманглар ва самарияликларнинг бирон шаҳрига кирманглар.
6. Аксинча, адашган қўйларга ўхшаган Исроил халқи оддига боринглар".
Шуни алоҳида таъкидлаш зарурки, Исо ва унинг шогирдлари томонидан амалга оширилган даъватлар Иерусалим (Қуддус) шаҳри чегарасидан чиқмаганини кўзга кўринган христиан тарихчилари ҳам эътироф этадилар. Аммо замонавий миссионерлар, уларнинг мақсадларига хизмат қилмагани учун, бундай фикрларни билиб билмасликка олишга, тарихий ҳақиқатдан кўз юмишга ҳаракат қиладилар.
Миссионерлар христианликнинг Исроил ҳудудидан ташқарига ёйилишини ҳам илк миссионерлар фаолияти билан боғлашади. Шу тўғрими?
Нотўғри. Тарихчилар христианликнинг Қуддус шаҳри чегарасидан ташқарига чиқишини 37-йилда христианларнинг қувғин қилиниши билан боғлайдилар. Қувғинга учраган христианлар ҳозирги Исроил ҳудудининг жануби ва шимолида жойлашган қадимги Иудея ва Самария вилоятлари бўйлаб тарқаб, ҳамма жойда ўз динларини тарғиб қила бошлаганлар. Бу воқеа "Инжил" таркибига кирувчи «Ҳаворийлар» китобида қуйидагича акс этган:
"4. Шу орада тарқалиб кетганлар Инжил Хушхабарини тарғиб қилиб юришди".
Ҳатто Қуддус черковининг асосан хўжалик ишлари билан шуғулланадиган, энг қуйи — диакон (юнонча — Шакопоз-хизматчи) лавозимини эгаллаган ходимлари ҳам ўзларининг маъмурий ишларидан ажралиб, моҳир "хушхабарчи"ларга айландилар. Улардан энг машҳури «Даъватчиларнинг отаси» номини олган диакон Филиппдир. Айнан у Самария ўлкасида фаолият юритган, унинг пойтахти Себаста шаҳрида жуда кўплаб кишиларни христианликка киритиб, оммавий чўқинтирган.
Шундай бўлса-да, диакон Филипп ва унга ўхшаган кўпгина хушхабарчилар, Исо Масиҳ таълимоти яҳудийларгагина тааллуқли, деган ёндашувдан келиб чиқиб, асосан яҳудийлар орасида тарғибот ишларини олиб борганлар.
Бироқ кейинроқ илк христиан "даъватчилари" аста-секин Ўрта денгиз бўйлаб Аппенин ярим оролига ҳам кириб боришади. Рим империясида уларга салбий муносабат билдирилса-да, улар империянинг марказий ҳудудлари ва пойтахтига кўчиб келишда давом этаверишган.
IV асрга келиб "даъватчилар" хатти-ҳаракатлари натижасида христиан дини Рим империясида давлат динига айланди. Христиан "даъватчилари" аста-секин Европанинг шимолий ҳудудларига ҳам кириб бордилар ва христианлик Рим империясининг улкан ҳудуди бўйлаб эски динлар устидан ғалаба қозонди.
Хулоса ўрнида шуни айтиш мумкинки, юқоридаги каби қарашлар турли тушунчалар мазмунини атайлаб чалкаштириб, тарихий воқеликни бузиб талқин қилиш натижасидир. Чунки христианлик энди пайдо бўлган бир шароитда фаолият олиб борган "даъватчилар" (гарчанд уларга нисбатан ҳам "миссионер" сўзини қўллаш кенг тарқалган бўлса-да) билан бугунги "миссионерлар" орасида кескин фарқ борлигини ва уларни асло бир қаторга қўйиб бўлмаслигини унутмаслик лозим. Зеро, ўз даврида христианликнинг фаол тарафдорлари томонидан "даъватчилик" ишларининг олиб борилиши, ўз таълимотларини тарқатишга ҳаракат қилишлари табиий бир ҳол эди. Бугун дунёнинг диний манзараси ўзининг аниқ шаклу шамойилига, турли халқлар асрлар давомида шаклланган диний-миллий қадриятларига эга бўлган бир даврда илк "даъватчилик"дан фарқли равишда миссионерлик миллат, жамиятни диний асосда бўлиб юборишга қаратилган бузғунчиликнинг бир кўринишига айланиб қолганини алоҳида таъкидлаш зарур. Миссионерларнинг аҳолисининг 90 фоиздан ортиғини исломга эътиқод қиладиган Ўзбекистонда фаолият олиб боришга интилаётгани ҳам бундай бузғунчиликка ёрқин мисол бўла олади.
Дастлабки миссионерларнинг фаолияти ҳақида нима дейиш мумкин?
Рим қўшинлари билан бирга юриб, босиб олинган ҳудудлар халқлари орасида христианликни тарғиб қилган кишиларнинг фаолияти замонавий миссионерликнинг илк кўринишлари эди, дейиш мумкин. Европа қитъасида христианликнинг тарқалишига катта ҳисса қўшган энг машҳур миссионерлар қаторига 400-йилларда Ирландияда христианликни тарғиб қилиб, ушбу диннинг оролда тарқалишига улкан ҳисса қўшган, авлиё мақомида эътироф этиладиган Патрикни, шунингдек, Бонифаце, Сан Хосе ва Жан де-Бребеф каби руҳонийларни киритиш мумкин.
Миссионерлар фаолияти натижасида христианлик 400-500-йилларда Африкада мустаҳкам ўрнашиб олди ва ўз даври учун анча қудратли бўлган масиҳий қиролликлар пайдо бўлди. Улардан энг машҳури Ҳабашистон империяси эди. Ушбу қироллик катта ҳудудларни, ҳатто Арабиетон ярим оролининг жанубини босиб олиб, арабларни масиҳийликка ўтказмоқчи бўлган эди.
Папа Буюк Грегори VII асрда Августин бошчилигида Британияга миссионерларни жўнатади. Шу тариқа миссионерлк кенг жуғрофий кўлам касб этиб борди.
"Салб юришлари" номини ожан урушлардан ҳам асосан миссионерлик мақсадлари кўзланган дейишади. Шу тўғрими?
Дарҳақиқат, Х1-ХIV асрларда Рим Папаси бошчилигида "Муқаддас Ер", яъни Қуддус шаҳрини озод қилиш баҳонасида амалга оширилган, аслида босқинчилик билан бойлик орттиришга қаратилган урушлар, яъни "Салб юришлари"дан ҳам асосан миссионерлик мақсадлари кўзланган эди. Тарихдан шу нарса маълумки, салбчилар Қуддусни эгаллаб олгач, шаҳардаги масжидларга ўт қўядилар, насронийликни қабул қилишни истамаган кўплаб кишилар қиличдан ўтказилади. "Муқаддас Ерни" озод қилиш шиори остида руҳонийлар бутун Европа христианларини оёққа турғиза олганлар ва ҳар бир христиан бу юришларда қатнашишни ўзига шараф, деб билган.
Бундан ташқари Буюк географик кашфиётлар даврида Рим черкови янги халқларни инжиллаштириш учун бир қатор миссионер гурухларни янги қитъага йўллади ва христианлик Америка бўйлаб тарқала бошлади. Бунда асосан католик миссионерлари ҳиндулар ва эскимослар орасидаги фаолиятлари билан ажралиб турдилар.
ХУ-ХУ1 асрларда Испания ва Португалия мустамлака империялари ташкил топгач, миссионерлик католик черкови доирасида ўз фаолиятини кучайтириб, янги ерларни забт этишнинг ғоявий асоси бўлиб хизмат қилди. Католикларнинг турли йўналишларига мансуб миссионерларнинг ошкора ёки махфий равишда Америка, Африка халқларини забт этишда қатнашганлари бунга далил бўла олади.
XIII—XVI асрларда христиан миссионерлиги Ҳиндистон, Хитой ва Японияга ҳам кириб борди. Японияда миссионерлик шу даражада ривожланиб кетдики, XIX аср ўрталарида япон императори барча миссионерларни айғоқчи сифатида кунчиқар мамлакатдан ҳайдаб юборди. Мазкур мисол ва Африканинг бир қатор қабилалари тилида "миссионер" сўзининг "қотил" сўзининг синоними сифатида ишлатилиши ҳам миссионерликнинг раҳм-шафқатга асосланиши ҳақидаги фикрларнинг чўпчак эканини кўрсатади.
Бугунги кунда машҳур диншунос олимлар сифатида эътироф этиладиган айрим кишилар ҳам аслида илк христиан миссионерлари бўлган дейишади. Бу ҳақда нима дейиш мумкин?
Бундай ёндашув "машҳур диншунос олим" сифатида эътироф этиладиган айрим кишиларнинг аслида ким бўлганини, уларнинг қандай шароитда "дунё таниган диншунос мутахассисга" айланганини билмаслик, уларнинг фаолиятини бир ёқлама баҳолашнинг натижасидир. Масалан, Уильяма Джонс (1746— 1794) санскрит тилини биринчи бўлиб ўргангани, Франц Боппом (1791—1867) эса санскрит тили луғатини тузгани тарихий ҳақиқат.
Таниқли диншунос сифатида эътироф этиладиган Жозеф Лафито (1681—1746) — Шимолий Америкада, Шарль де Бросс (1709-1777) — Ғарбий Африкада инсон қадами етиши қийин бўлган жойларгача бориб, ибтидоий ҳаёт кечирадиган халқларнинг тили, дини, урф-одатлари тўғрисида ноёб маълумотлар йиғишгани ҳам рост. Маттео Рикки (1552— 1610) эса Хитойда айнан шундай фаолият билан шуғулланган эди. Улар ўз фаолиятларининг ҳосиласи сифатида иш олиб борган минтақаларидаги диний қарашлар ҳақида асарлар ҳам ёзиб қолдиришган. Ж. Лафитонинг "Ёввойи америкаликлар урф-одатларининг ибтидоий давр урф-одатлари билан қиёси" (1723), Ш. де Бросснинг "Фетиш худолар ҳақидаги трактат" (1760) номли асарлари фикримизнинг исботи бўла олади.
Аммо улар бу ишларни қандай мақсадларни кўзлаб амалга оширган эдилар? Нима учун босиб олинган Осиё, Африка ва Америка мамлакатлари ҳудудларини географик ва этнографик тадқиқ қилиш, маҳаллий халқлар учун ёзувлар, луғат ва дарсликларни яратиш билан шуғулланган эдилар? Уларнинг миссионерлик фаолияти самарали бўлганининг сабаблари нимада? Улар таҳлил қилган диний қарашлар, урф-одат ва маросимлар бутунлай йўқ бўлиб кетганини қандай изоҳлаш мумкин? Агар ана шу саволларга тўғри ва холис жавоб берадиган бўлсак, ёзиб қолдирган асарларининг бугунги кундаги қимматидан қатъи назар, уларни диншунос, ўлкашунос деб эмас, балки христианликни ёйиш жабҳасида сезиларли ютуқларга эришган миссионерлар сифатида эътироф этиш керак бўлади.
Христианлик доирасида кенг тармоқ отган миссионерликнинг ташкилий асослари ҳақида нима дейиш мумкин?
Миссионерлик ривожланиб боргани сари тегишли ташкилий асослар ҳам яратиб борилган. Хусусан, 1662 йилда Папа Григорий XV католик миссионерларига раҳбарлик қилиш учун Диний тарғибот конгрегациясини (1968 йилдан Халқларни "Инжил"га эътиқод қилдириш конгрегацияси) таъсис этгани фикримизнинг исботи бўла олади. Рим Папаси Пий XII 1957 йилда миссионерликка даъват руҳи билан суғорилган "Фидейи Донум" (итальянча - "Эътиқод инъоми"), Иоанн XXIII 1959 йилда "Принцепс посторум" (итальянча - "Йўлбошчилар учун низом"), Павел VI 1967 йилда "Популорум профессио" (итальянча - "Халқларнинг ривожланиши") номли номаларни эълон қилгани ҳамда II Ватикан соборида (1962-65) миссионерлик масалаларига бағишлаб махсус декрет ишлаб чиқилгани ҳам бу йўлдаги ишлар тадрижий ташкил этилганини кўрсатади.
XX асрга келиб, ўз ҳолича миссионерлик билан шуғулланган ташкилотларни бирлаштириш йўлида ҳаракатлар бошлаб юборилди ва илк халқаро протестант миссионерлик тузилмалари шакллантирилди. Биринчи бутунжаҳон протестант миссионерлари конференцияси 1910 йилда Шотландиянинг Эдинбург шаҳрида бўлиб ўтди. Кейинроқ эса «Халқаро миссиялар кенгаши» тузилди. Бу кенгаш «Бутунжаҳон черковлари кенгаши»га аъзо бўлиб, протестант миссионерлигининг фаолиятини йўналтириб турувчи асосий ташкилот ҳисобланади.
Миссионерлик муассасалари йирик капитал ва ерларни тасарруфларига олиб, ўз мамлакатлари сиёсатини ўтказишда фаол иштирок этдилар. Маърифат тарқатиш, тиббий ёрдам кўрсатиш ишларини монополлаштириб олиб, шу йўл билан христианлик тарғиботини кучайтирдилар.
Ҳозирги кунда миссионерлар ўз ташкилий асосларини яратишда асосан нашриётлар, хайрия ва нодавлат нотижорат ташкилотлари мақомидан фойдаланишмоқда. Бундан ташқари баъзи ташкилотлар тиббий уюшмалар ниқоби остида фаолият олиб боришмоқда.
Ўрганиш айрим халқаро ташкилотлар ўз ҳукуматлари томонидан молиялаштирилган дастурларга биноан МДҲ давлатларидан талаба ва ўқувчиларни у ёки бу мамлакатга юбориб, уларни диндор фуқароларнинг оилаларига жойлаштириш ва шу йўл билан бир йил давомида уларни прозелитларга айлантиришдек мақсадларни кўзлаб фаолият олиб борганини кўрсатади. Мазкур мисол миссионерлик билан шуғулланадиган ташкилотлар эътиқодий ўзгартишлар объекти қилиб танланган давлатларга ўз ҳукуматлари қўллаб-қувватлашига таяниб, кириб боришга ҳаракат қилаётганликларини ҳам кўрсатади.
Миссионерликни фақат христианликка хос, деб билиш тўғрими?
Адолат юзасидан ҳам, ҳақиқатни таъминлаш нуқтаи назаридан ҳам, миссионерликни фақат христиан дини билан боғлаш тўғри бўлмайди. Миссионерлик ўзига хос ва узоқ тарихга эга. Жумладан, бундай ҳаракат дастлаб буддавийлик доирасида милоддан аввалги III асрдан бошлаб ёйилган.
Бугунги кунда эса миссионерлик фаолияти билан фаол шуғулланишга ҳаракат қилаётганлар орасида баҳоийлар, кришначилар билан бир қаторда "Қуёшга топинувчилар" ("Солнцепоклонники") каби янги пайдо бўлган секталар борлигини ҳам таъкидлаш зарур.
Шундай бўлса-да, бир ҳақиқатдан кўз юмиб бўлмайди. «World Вооk» энциклопедиясида келтирилган маълумотларга кўра, дунёдаги умумий миссионерларнинг 2/3 қисмини христиан миссионерлари ташкил этади. Хусусан, протестантлик замонавий миссионерликнинг асосий ҳомийси бўлиб турганини алоҳида қайд этиш лозим.